Desember 1995
Sviket mot oss sjølve
Kva har gjort mest inntrykk på deg i året som gjekk? Heilt
sikkert ikkje den bosniske bestefaren som måtte ete levra til
barnebarnet som serbarane nettopp hadde drepe. Heller ikkje
dei seks tusen bortkomne menn frå den FN-erklærte sikre
byen Srebrenica. Dei var ikkje så trygge likevel, men blei stilte
opp i grupper og nakkeskotne sommaren 1995, medan vi
andre snudde oss bort. Heller ikkje valdtektene,
konsentrasjonsleirane og alle andre forferdelege overgrep i
Bosnia er hendingar som har gjort mest inntrykk.
Gradvis har vi godteke at barbarismen er komen attende til
Europa. Vi har levd med fjernsynsbilda frå Bosnia i fire år. Dei
er blitt ein del av kvardagen. 1995 blei året då vi godtok at
barbarisme og rasisme skulle vere grunnlaget for det nye
Europa, slik det formar seg etter tomrommet som oppstod då
Sovjetunionen braut saman. Ikkje berre godtok vi det i
praksis. Dei nye prinsippa for den gryande europeiske orden
etter den kalde krigen er langt på veg blitt traktatfesta
gjennom Dayton-avtalen som president Bill Clinton fekk
forhandla fram med dei stridande partane i det tidlegare
Jugoslavia dette året.
Avtalen i Dayton er blitt kalla det viktigaste internasjonale
dokumentet sidan den andre verdskrigen. Det er avtalen utan
tvil, men på ein heilt annan måte enn president Bill Clinton og
vår eigen Thorvald Stoltenberg ønskjer å framstille det. For
skrella av all amerikansk innpakning, glasur, snørr og tårer,
inneber fredsavtalen for Bosnia at det blir oppretta ein
apartheid-stat i Europa etter mønster av eit Sør-Afrika som
alle kjempa mot og boikotta med forakt i årtier. Kven skulle tru
at noko slikt skulle skje medan Nelson Mandela enno levde?
Midt i Europa?
Med Dayton-avtalen har vi akseptert prinsippet om at etniske
statar kan opprettast med vald og overgrep. Bosnia får ei
nasjonalforsamling med etnisk representasjon. Det politiske
resultatet av systematiske brot på menenskerett og folkerett
er godteke og lagt til grunn for ein stat som i utgangspunktet
var fleirkulturell. Ein stat som på mange måtar er eit
spegelbilde av det Europa han er ein del av. Difor er sviket
mot Bosnia eit svik mot oss sjølve.
Bosnia-Hercegovina var for få år sidan ein fredeleg plett der
ulike folkegrupper levde saman. Dei elska, gret, lo og leika på
tvers av etniske skilleliner. Denne fleirkulturelle staten skal no
gravleggast levande ved hjelp av 60. 000 NATO-soldatar som
æresvakter. Dei skal passe på at alle held seg innanfor gjerda
på gravplassen så lenge det heile står på. Men: Like lite som
Bosnia kan eksistere utan å vere fleirkulturelt, like lite kan
Europa eksistere. Både Bosnia og Europa må nødvendigvis
vere fleirkulturelle for å vere til. 1995 var året då det første
blei oppgitt. Forfattaren Susan Sonntag kallar Bosnia for
Europas frivillige abort. Men kan Europa berge seg ved å
abortere Bosnia?
Å dra grenser i Europa etter etniske deleliner, er oppskrift på
evig krig, sa alltid Johan Jørgen Holst. Like fullt har det skjedd,
fordi ingen ville ta oppgjeret med krigsforbrytarane på toppen
i Serbia og Kroatia. Tvert imot er dei no gjort stovereine og
avtalepartnarar for eit opplegg som får langt meir å seie for
framtida vår enn luftslottet som vest-europearane sjølv bygde
i Maastricht. Likevel held nok EU fram med å pynte på
luftslottet sitt enno ei tid framover, medan amerikanarane
igjen legg premissar for det verkelege Europa vi alle skal leve
i.
Av omsyn til det komande presidentvalet var berre ei
apartheid-løysing mogeleg i det ulukkelege Bosnia. For
Clinton har valt ei kortsiktig løysing som tek sikte på å vise
handlekraft, få bort dei verste bilda på CNN og legge tilhøva til
rette for at Bosnia snøggast råd kan bli utsletta, gløymt og delt
mellom Kroatia og Serbia. Berre på den måten kan Clinton bli
attvald som president. Då får det heller våge seg at dei
langsiktige verknadene av Dayton-avtalen kan innebere ei
blodig framtid i Europa.
Kor mykje NATO får utretta i Bosnia, står elles att å sjå. Det er
lite hjelp i tunge våpen og grøne hjelmar om du ikkje veit kva
du skal eller vil. EU har vore handlingslamma i Bosnia fordi dei
europeiske stormaktene møtte si fortid med anti- og sympatiar
på Balkan. Dermed endte dei opp med å dele ut mat til dei
stridande, forsvare seg sjølve og prise seg lukkelege over at
dei ikkje hadde teke til å slåss innbyrdes. Sterkare var nemleg
ikkje den europeiske unionen då han møtte bakken. At NATO
skal bli meir handlekraftig enn FN med ein styrke der også
Russland er med, er meir enn tvilsamt.
Dei indre spenningane er store i koalisjonsstyrken som no
rullar inn i Bosnia. Styrken kan neppe gjere stort utan at det
får politiske konsekvensar for tilhøvet mellom dei landa som er
med. Å leve på sjølvbedrag er også eit liv, og NATO, FN, USA
og EU er blitt retteleg flinke til det, etter at det faste
haldepunktet i tilveret, Sovjetunionen blei borte og etterlet seg
eit stort hol som alle er redde for å falle ned i.
Pave Johannes Paul ønskte i jula fred på jord - til alle
menneske av god vilje. Det siste er ei viktig presisering som
totalt manglar i stormaktspolitikken. Når no nyåret blir innleia
med massiv innmarsj av NATO-soldatar i Bosnia, skjer det for
å ivareta ein “fred” som stort sett er komen i stand ved hjelp
av menneske av vond vilje. Det gir ingen god fred.
Bosnia er Europas frivillige abort, ja vel, men sjølv om det var
Europa som i si tid ga liv til Amerika, skal ingen sjå bort frå at
Europa fort kan dele lagnad med Bosnia og bli Amerikas
frivillige abort. Viss då ikkje det samla Tyskland i siste liten tek
på seg byrden med å bere barnet fram. Det er neppe det nye
tyske riket klar til. Ikkje enno.
Nokre svar gir kanskje 1996 på alle spørsmål som kan stillast
på tampen av det gamle året. Å feire nyttår med champagne
og dans i toppetasjen på det europeiske hus, slik vi nordmenn
gjer, er uansett eit privilegert liv. Særleg om du trur at brann i
første etasje aldri spreier seg oppover. La oss krysse fingrane
og håpe på det beste. Enn så lenge er det fred og julesnø.
Også i Sarajevo. Godt nyttår!
Les neste
|
|
